Patron Honorowy:

Mecenas: Rafał Jerzy

Opiekun: Adam Zamoyski

Ziemianin, żołnierz, kawalerzysta, adiutant generała Sikorskiego. Przyczynił się do repatriacji ok. 1500 koni zagrabionych przez Niemców.

Stefan Adam Zamoyski urodził się 4 lutego 1904 roku w majątku Racewo, nieopodal Orszy, w Cesarstwie Rosyjskim, jako syn poddanych austriackich hrabiego Władysława Zamoyskiego i Marii z Mężyńskich.

W roku 1912 rozpoczął naukę z elitarnym Korpusie Paziów w Petersburgu, przerwaną decyzją rodziców. W latach 1916-1922 zdobył wykształcenie średnie w Wielkiej Brytanii, w benedyktyńskiej Downside School w Stratton-on-the-Fosse (hrabstwo Somerset). Poza wykształceniem ogólnym posiadł biegłą znajomość języków: angielskiego, francuskiego, rosyjskiego i niemieckiego. W 1922 r. rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, uwieńczone stopniem magistra praw (1927). W 1931 roku obronił doktorat z prawa pt. „Samorząd rolniczy”.

W 1924 r. rozpoczął służbę wojskową (8 Pułk Ułanów, Szkoła Podchorążych Rezerwy Kawalerii DOK VII), uwieńczoną w 1927 r. awansem na podporucznika rezerwy kawalerii. Jako oficer rezerwy odbywał ćwiczenia w wielkopolskich pułkach ułanów: 16 i 17. W 1934 r. odbył staż w Samodzielnym Referacie Informacyjnym (kontrwywiadu) DOK VII. W latach 20. i 30. kierował rodzinnymi majątkami: Wysock koło Jarosławia i Jedlec koło Gołuchowa. Od 1929 r. był żonaty z księżniczką Elżbietą z Czartoryskich. Mieli troje dzieci.

W kampanii wrześniowej 1939 r. S. A. Zamoyski służył w Samodzielnym Referacie Informacyjnym DOK VII, a później w Referacie „Niemcy” Wydziału Studiów Drugiego Rzutu – krajowego Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza. Po przekroczeniu 18 września, w następstwie inwazji sowieckiej, granicy rumuńskiej, na początku października 1939 r. przybył do Paryża. Skierowany do obozu w Cöetquidan objął (w 1. Dywizji Grenadierów) dowodzenie 3 Kompanią II Batalionu 2 Pułku Piechoty. Wraz z batalionem został w lutym 1940 r. przeniesiony do Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich (rotmistrz, kwiecień 1940). Wziął udział w kampanii norweskiej (Narwik, maj-czerwiec 1940 r.) oraz w kampanii francuskiej, w obronie Bretanii. Po rozwiązaniu, 18 czerwca, jednostki, przedarł się, wraz z grupą podkomendnych, do nieokupowanej części Francji. Przez Hiszpanię i Portugalię, we wrześniu 1940 r. trafił do Wielkiej Brytanii. Za męstwo wykazane w Norwegii i Francji odznaczony został Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari i Krzyżem Walecznych.

W listopadzie 1940 r. został mianowany adiutantem szefa Sztabu Naczelnego Wodza, a później adiutantem NW i kierownikiem Referatu Politycznego Gabinetu NW. Uczestniczył w wielu ważnych negocjacjach polsko-brytyjskich. W maju 1942 r. skierowany do Waszyngtonu na stanowisko pomocnika attaché wojskowego. Był łącznikiem Naczelnego Wodza przy szefie Wojskowej Misji Brytyjskiej w Waszyngtonie marsz. polnym Sir Johnie Dillu. W 1943 r. został skierowany do pracy przy Combined Chiefs of Staff (CCS).

W 1944 roku odbył kurs Command and General Staff School US Army w Fort Leavenworth (Kansas).

W listopadzie 1944 roku powrócił do Wielkiej Brytanii, po czym objął obowiązki oficera łącznikowego przy polskiej 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Mianowany 1 stycznia 1945 r. majorem, w kwietniu został zastępcą szefa Polskiej Misji Wojskowej przy 21 Grupie Armii. Będąc z cywila rolnikiem – hodowcą koni, w październiku 1945 r. uzyskał nominację na dyrektora Stadnin Polskich w Niemczech (podpułkownik, 1946). Przyczynił się do repatriacji do Polski około 2 tys. rasowych koni zagrabionych przez Niemców.

W strefie okupacyjnej USA w Niemczech ocalił (z zakładów produkcji surowicy – farmaceutycznych) około 60 węgierskich arabów ze stadniny w Babolnej.

Pozostał na emigracji. W latach 1946-1947 służył w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia (ang. Polish Resettlement Corps). Był aktywnym działaczem wielu instytucji emigracyjnych, głównie w Londynie. Od początku lat 50. był członkiem Rady i Zarządu oraz honorowym skarbnikiem Instytutu Historycznego im. gen. Sikorskiego. Był m.in. członkiem Rady i Komitetu Wykonawczego Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego, członkiem-założycielem oraz delegatem strony polskiej w European Liaison Group.

W Paryżu zasiadał w Radzie Instytutu Św. Kazimierza. Z ramienia rodziny dbał o paryski Hôtel Lambert oraz o Polaków-mieszkańców Adampola (Polonezköy) pod Stambułem. Był pierwszym i długoletnim przewodniczącym Polskiej Rady Bibliotecznej (od 1966 r.) i opiekunem Biblioteki Polskiej w Londynie. Przyczynił się do jej uratowania (w połowie lat 60.). Był honorowym skarbnikiem Polskiej Fundacji Kulturalnej. W latach konfliktów politycznych na emigracji bliższy był ośrodkowi prezydenta Augusta Zaleskiego. Pozostawał rzecznikiem pojednania emigracji.

Był zaangażowany w realizację Pomnika Katyńskiego w Londynie (m.in. jako członek Katyn Memorial Fund). Od lat 50. uczestniczył w przekazywaniu eksponatów do muzeów w Polsce. Był m.in. aktywny w kwestii zwrotu arrasów. Odegrał kluczową rolę w przekazaniu na Wawel historycznego miecza po królu Zygmuncie I Starym (1963).

Pracował jako konsultant w dziedzinie hodowli koni. Był współautorem dzieła „Family Tables of Racehorses” (1953). Jako członek rady brytyjskiego Arab Horse Society był współzałożycielem World Arabian Horse Organisation (WAHO, 1970). Organizował od podstaw hodowlę koni arabskich w Izraelu.

Mimo kłopotów zdrowotnych, w październiku 1976 r., jako „volunteer delegate” z ramienia Israel Horse Society, uczestniczył w konferencji WAHO w San Francisco. Zmarł tam nagle, 27 października 1976 r.

Pośmiertnie odznaczony przez władze Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie Krzyżem II Klasy (Komandorskim z Gwiazdą) Orderu Odrodzenia Polski. W maju 1978 r. urna z prochami ppłk. dr. Stefana Adama Zamoyskiego została złożona w Polsce – w krypcie kolegiaty w gnieździe rodowym Zamoyskich, mieście Zamościu.

Opracował: Tadeusz Kondracki

Kliknij poniższe linki, aby przejść do powiązanych materiałów w Polskiej Cyfrowej Bibliotece Jeździeckiej:

„Stefan Adam Zamoyski” fragmenty – Tadeusz Kondracki